Jak przygotować się do gastroskopii

Najważniejsze w skrócie

• Aparat idzie do przełyku, nie do tchawicy. Drogi oddechowe pozostają wolne przez cały czas trwania badania.
• Samo oglądanie zajmuje kilka minut. Dłużej trwa przygotowanie, dokumentacja zdjęciowa i pobranie wycinków.
• Wycinek nie boli. Błona śluzowa nie ma czucia bólowego takiego jak skóra, a szczypce są cienkie.
• Sedacja to wygoda kupiona za resztę dnia. Po lekach uspokajających odpada prowadzenie samochodu i potrzebna jest osoba towarzysząca.
• Opis dostajesz zwykle tego samego dnia. Na wynik badania mikroskopowego wycinków czeka się osobno, zazwyczaj od jednego do trzech tygodni.
• Post i leki to osobna sprawa. Godziny podaje pracownia, a terminy odstawienia preparatów rozpisaliśmy przy przygotowaniu do gastroskopii.

Co dzieje się od wejścia do pracowni do wyjścia

Zaczyna się od rejestracji i ankiety. Pytania dotyczą chorób przewlekłych, uczuleń, przebytych zabiegów, leków wpływających na krzepnięcie oraz tego, o której godzinie zjadłeś ostatni posiłek. Podpisujesz zgodę na badanie, a przy sedacji dodatkowo zgodę na podanie leków. To dobry moment, żeby powiedzieć o silnym lęku albo o wcześniejszym nieudanym podejściu do gastroskopii, bo personel wtedy inaczej rozkłada tempo.

Potem znikają protezy zębowe, okulary i biżuteria z języka lub wargi. Część pracowni prosi o wypicie kilku łyków preparatu z symetykonem, który rozbija pianę zalegającą na śluzówce. Symetykon ma w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię wydawania bez recepty i występuje w kroplach, kapsułkach oraz tabletkach do rozgryzania i żucia. Nie leczy niczego, tylko poprawia widoczność.

Na leżance kładziesz się na lewym boku z podkurczonymi kolanami. Między zęby trafia plastikowy ustnik z otworem, który chroni aparat przed przygryzieniem, a zęby przed uszkodzeniem. Przy sedacji zakłada się wenflon i klips pulsoksymetru na palec, czasem podaje tlen przez wąsy donosowe. Personel monitoruje tętno i wysycenie krwi tlenem przez cały czas.

Endoskop lekarz wprowadza przez usta i prosi o przełknięcie w konkretnym momencie, co pomaga aparatowi minąć gardło. Od tej chwili nie połykasz już śliny, tylko pozwalasz jej spłynąć na podkład. Brzmi to nieelegancko i właśnie ten szczegół pacjenci zapamiętują, ale połykanie przy aparacie w przełyku nasila odruch wymiotny.

Po wyjęciu aparatu wracasz na salę wybudzeń albo od razu do poczekalni. Przy samym znieczuleniu gardła wyjście z pracowni zajmuje kilkanaście minut. Po sedacji obserwacja trwa dłużej, a odbiór opisu następuje dopiero po wybudzeniu.

Dwie formy znieczulenia i czym różnią się w praktyce

Znieczulenie miejscowe polega na spryskaniu tylnej ściany gardła aerozolem z lidokainą w stężeniu dziesięcioprocentowym. Preparat wydawany jest z przepisu lekarza i podaje go personel pracowni, nigdy pacjent. Smak bywa gorzki, a wrażenie obrzmiałego gardła utrzymuje się od pół godziny do godziny po badaniu. W tym czasie nie wolno pić ani jeść, ponieważ przy zniesionym czuciu łatwo o zakrztuszenie.

Sedacja dożylna to inna kategoria. Najczęściej stosuje się midazolam, lek o kategorii dostępności z przepisu lekarza, czasem razem z lekiem przeciwbólowym z grupy opioidów. Głębsza sedacja opiera się na propofolu, który w rejestrze figuruje jako preparat przeznaczony do lecznictwa zamkniętego i podawany jest w obecności anestezjologa. Pacjent zwykle nie pamięta przebiegu badania, choć nie jest to znieczulenie ogólne w rozumieniu sali operacyjnej.

Konsekwencje wyboru rozchodzą się poza pracownię. Po sedacji przez kolejne godziny nie prowadzi się samochodu, nie obsługuje maszyn i nie podpisuje umów. Wiele ośrodków odmawia wykonania badania osobie, która przyjechała sama, i nie jest to nadgorliwość. Do tego dochodzi dostępność: nie każda pracownia oferuje sedację w ramach świadczenia refundowanego, a w części miejsc trzeba za nią dopłacić.

Trzecia droga bywa pomijana, choć u części pacjentów sprawdza się najlepiej: badanie bez żadnego znieczulenia, cienkim aparatem wprowadzanym przez nos. Odruch wymiotny wtedy praktycznie nie występuje, bo aparat omija nasadę języka. Ta technika nie jest dostępna wszędzie i nie nadaje się do każdej sytuacji, więc pytanie o nią zadaje się przy umawianiu terminu.

Ile trwa badanie i co naprawdę czuje pacjent

Gaz jest potrzebny, żeby rozprostować fałdy śluzówki. Bez tego ściana żołądka pozostaje pofałdowana i drobne zmiany chowają się w zagłębieniach. Coraz więcej pracowni używa dwutlenku węgla zamiast powietrza, bo wchłania się on szybciej i po badaniu mniej rozpiera. Odbijanie w trakcie badania jest naturalne i nikogo nie dziwi.

Odruch wymiotny pojawia się przy podrażnieniu nasady języka i tylnej ściany gardła. Znieczulenie miejscowe go tłumi, ale nie usuwa całkowicie. Pomaga wolny oddech nosem, rozluźnienie barków i skupienie się na wydechu zamiast na tym, co dzieje się w gardle. Personel często prosi o uniesienie ręki jako umówiony sygnał, gdy trzeba na chwilę przerwać. Świadomość, że taki sygnał istnieje, zmniejsza napięcie skuteczniej niż zapewnienia.

Czasu w pracowni bywa więcej niż czasu badania. Przy dokumentacji zdjęciowej, pobraniu kilku wycinków i wykonaniu testu na obecność bakterii aparat pozostaje w środku dłużej, choć nadal mówimy o minutach. Dłuższe procedury, takie jak rozszerzanie zwężenia albo usuwanie polipa, planuje się osobno i uprzedza o nich wcześniej.

Wycinki i testy, czyli dlaczego badanie bywa dłuższe

Szczypce biopsyjne przechodzą przez kanał roboczy endoskopu i pobierają fragment śluzówki wielkości główki od szpilki. Pacjent zwykle nie rejestruje tego wcale. Miejsce po pobraniu goi się samo w ciągu kilku dni, a krwawienie po zwykłej biopsji diagnostycznej należy do rzadkości, choć u osób przyjmujących leki wpływające na krzepnięcie decyzję o pobraniu podejmuje się ostrożniej.

Najczęściej wykonywanym testem przy okazji badania jest szybki test ureazowy. Wycinek z okolicy odźwiernika trafia na płytkę z mocznikiem i wskaźnikiem pH. Jeżeli w śluzówce siedzi bakteria Helicobacter pylori, jej enzym rozkłada mocznik, odczyn się zmienia, a płytka zmienia barwę zwykle w ciągu kilkudziesięciu minut. Pozostałe drogi wykrywania tego zakażenia opisaliśmy przy teście na Helicobacter.

Materiał pobrany do oceny mikroskopowej jedzie do zakładu patomorfologii i tam czas liczy się w tygodniach, nie w godzinach. Opis endoskopowy dostajesz w dniu badania, wynik histopatologiczny osobno. Rozbieżność między jednym a drugim bywa źródłem nieporozumień: prawidłowy obraz w oglądaniu nie wyklucza zmian widocznych dopiero pod mikroskopem, a niepokojąco wyglądająca nadżerka często okazuje się zwykłym zapaleniem.

Opis endoskopowy nie jest rozpoznaniem ani zaleceniem leczenia. Czyta go lekarz kierujący, zestawia z objawami i dopiero na tej podstawie ustala postępowanie. Sam zapis o nadżerkach nie mówi jeszcze, czy przyczyną jest cofanie treści, zakażenie bakteryjne, czy leki przeciwzapalne, o czym piszemy przy objawach wrzodów żołądka.

Pięć obaw, które słyszymy najczęściej

„Uduszę się z tym wężem w gardle”

Aparat leży w przełyku, który biegnie za tchawicą, i nie zamyka drogi powietrza. Wrażenie duszenia bierze się z napięcia mięśni gardła oraz z tego, że mózg odbiera obcy przedmiot w tej okolicy jako zagrożenie. Wolny oddech nosem rozwiązuje sprawę u większości pacjentów w ciągu kilkunastu sekund.

„Zwymiotuję na lekarza”

Odruch wymiotny przy pustym żołądku nie kończy się wymiotami treścią pokarmową, a personel pracowni widuje go kilkanaście razy dziennie. Właśnie po to obowiązuje post i po to podaje się znieczulenie gardła. Odruch krztuszenia bywa nieprzyjemny, lecz nie przerywa badania.

„Aparat na pewno nie jest czysty”

Endoskopy po każdym pacjencie przechodzą procedurę mycia i dezynfekcji w automatycznych myjniach, z udokumentowanym przebiegiem cyklu, a narzędzia takie jak szczypce biopsyjne bywają jednorazowe. Pracownia prowadzi rejestr, który pozwala odtworzyć, którym aparatem i po jakim cyklu wykonano konkretne badanie.

„Wyjdzie coś strasznego”

Zdecydowaną większość gastroskopii kończy opis zapalenia, nadżerek, przepukliny rozworu przełykowego albo obraz prawidłowy. Badanie wykonuje się właśnie po to, żeby przestać zgadywać, a wykrycie zmiany na wczesnym etapie jest korzystniejsze od jej przeoczenia. Odkładanie terminu nie zmienia tego, co jest w środku.

„Nie wytrzymam, przerwę w połowie”

Badanie można przerwać na życzenie pacjenta i personel to uszanuje. Osoby, które raz przerwały, zwykle wracają z wybraną sedacją albo z prośbą o cieńszy aparat wprowadzany przez nos, i za drugim razem kończą bez problemu. Warto powiedzieć o tej historii przed badaniem, a nie po jego rozpoczęciu.

Po badaniu: pierwsze godziny i droga do wyniku

Jedzenie i picie wraca dopiero po ustąpieniu znieczulenia gardła, czyli zwykle po pół godzinie do godziny. Pierwszy posiłek lepiej, żeby był letni i lekki, bo przy resztkowym zniesieniu czucia gorący napój łatwo prowadzi do oparzenia. Po sedacji ta sama zasada obowiązuje dłużej, a decyzję o powrocie do jedzenia podejmuje personel.

Ból gardła przy przełykaniu przez dobę mieści się w normie. Rozpierający ból w klatce piersiowej albo w brzuchu, narastająca duszność, gorączka i trzeszczenie pod skórą szyi nie mieszczą się i wymagają natychmiastowego kontaktu z pracownią albo z oddziałem ratunkowym. Powikłania po gastroskopii diagnostycznej zdarzają się rzadko, ale przebicie ściany przewodu pokarmowego rozpoznane wcześnie leczy się zupełnie inaczej niż rozpoznane po dobie.

Opis badania odbiera się zwykle tego samego dnia, razem ze zdjęciami. Z tym dokumentem wracasz do lekarza kierującego, bo dopiero zestawienie obrazu endoskopowego z objawami i lekami daje plan postępowania. Jeżeli w opisie pojawi się zapis o zapaleniu przełyku, dalsze kroki opisaliśmy w kategorii refluks i choroby przełyku.

Jedna uwaga porządkowa dla osób, które dostały skierowanie na dwa badania naraz. Gastroskopia i badanie jelita grubego mają zupełnie różne przygotowanie: pierwsze wymaga tylko postu, drugie wypicia dużej objętości preparatu oczyszczającego jelito dzień wcześniej. Grupy takich preparatów zestawiliśmy przy lekach na zaparcia, choć w oczyszczaniu przed endoskopią stosuje się je w zupełnie innych schematach niż przy zwykłym zaparciu.

Praktyczne wnioski

• Powiedz o lęku przed badaniem, nie w jego trakcie. Wybór znieczulenia i tempo pracy zależą od tego, co personel wie na starcie.
• Zdecyduj o formie znieczulenia przy umawianiu terminu. Sedacja wymaga osoby towarzyszącej i bywa dostępna tylko w części pracowni.
• Nie połykaj śliny w trakcie badania. To jedna z niewielu rzeczy, na które masz realny wpływ, a różnica w komforcie jest wyraźna.
• Zaplanuj dzień, nie tylko godzinę. Po sedacji odpada prowadzenie samochodu, praca przy maszynach i podpisywanie dokumentów.
• Zabierz opis do lekarza kierującego. Sam zapis endoskopowy nie zastępuje rozpoznania ani planu leczenia.

Pytania, które dostajemy najczęściej

Autor, recenzja medyczna i źródła