Wzdęcia: najczęstsze przyczyny

Najważniejsze w skrócie

• Odbijanie w ciągu kilkunastu minut po jedzeniu przemawia za połykanym powietrzem, nie za fermentacją.
• Rozpieranie i gazy po pół godzinie do kilku godzin pasują do cukrów, które nie wchłonęły się w jelicie cienkim.
• Brzuch płaski rano i wyraźnie większy wieczorem to typowy przebieg zaburzenia czynnościowego, często razem z zaleganiem stolca.
• Wzdęcie obecne już po przebudzeniu wypada z tej układanki i wymaga badań, a nie diety.
• Zapis z dwóch tygodni bije pamięć. Notatka o porach i posiłkach zmienia rozmowę z lekarzem bardziej niż lista produktów z internetu.
• Preparaty z apteki działają objawowo. Ułatwiają odejście gazu albo zmniejszają skurcz, ale nie ustalają przyczyny za Ciebie.

Zegar objawu zawęża przyczynę szybciej niż dieta eliminacyjna

Powietrze trafia do żołądka od razu i tam się zbiera. Objaw pojawia się w ciągu kilkunastu minut i częściej wygląda na pełność w nadbrzuszu oraz odbijanie niż na gazy. Fermentacja potrzebuje czasu, bo resztki węglowodanów muszą najpierw przejść przez jelito cienkie. Zanim bakterie zabiorą się do pracy, mija zwykle od pół godziny do kilku godzin, zależnie od tempa opróżniania żołądka i długości pasażu.

Do tego dochodzi trzeci wymiar, niezwiązany z produkcją gazu: jak jelito odbiera rozciąganie. U części osób ta sama objętość gazu, która u sąsiada przy stole nie wywoła niczego, daje ból i rozpieranie. Zjawisko nazywa się nadwrażliwością trzewną i jest jednym z mechanizmów zaburzeń czynnościowych.

Praktyczny wniosek jest taki, że zapis z dwóch tygodni prowadzi do rozpoznania szybciej niż wycinanie kolejnych grup produktów. Notuj godzinę posiłku, jego skład w dwóch słowach oraz godzinę wystąpienia objawu. Do tego przygotowaliśmy dziennik objawów trawiennych. Poniżej rozpisujemy cztery scenariusze, które z takiego zapisu wychodzą najczęściej.

Zaraz po jedzeniu: to powietrze, nie jedzenie

Powietrze wchodzi przy jedzeniu w pośpiechu, rozmowie przy stole, piciu przez słomkę, żuciu gumy i paleniu papierosów. Napoje gazowane dokładają dwutlenek węgla wprost do żołądka. Sprzyja temu też suchość w ustach i częste przełykanie śliny przy stresie, o czym pacjenci zwykle nie myślą jako o przyczynie brzusznej.

Ten scenariusz miesza się często z objawami z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Odbijanie, pełność po kilku kęsach i pieczenie za mostkiem potrafią występować razem, a wtedy leczenie samego wzdęcia nic nie daje. Co robić z tą częścią objawów, opisaliśmy przy pytaniu, co brać na zgagę.

Test jest prosty i darmowy. Przez tydzień jedz wolniej, bez telefonu i bez rozmowy przy każdym kęsie, odstaw napoje gazowane i gumę do żucia. Jeżeli odbijanie zmniejszy się wyraźnie, przyczyna jest w sposobie jedzenia, a nie w produktach, które planowałeś wykreślić.

Po pół godzinie do kilku godzin: cukry, których jelito nie wchłonęło

Największą grupę stanowią cukry słabo wchłaniane: laktoza przy obniżonej aktywności laktazy, fruktoza w większych ilościach, słodziki kończące się na -ol, czyli sorbitol, ksylitol i maltitol, oraz oligosacharydy ze strączków, cebuli, czosnku i pszenicy. Bakterie jelita grubego rozkładają je do wodoru, metanu i dwutlenku węgla.

Rozpoznanie po objawie bywa mylące, bo produkt rzadko występuje sam. Cebula w sosie, słodzik w gumie bez cukru, mleko w kawie i pszenica w pieczywie trafiają do jednego posiłku, a pacjent zapamiętuje danie, nie składnik. Dlatego eliminuje się pojedynczo i przez odpowiednio długi czas, a potem produkt wraca na próbę. Objawy nietolerancji laktozy i sposób jej potwierdzenia opisaliśmy przy nietolerancji laktozy.

Diagnostyka opiera się na wodorowych testach oddechowych po podaniu laktozy lub fruktozy oraz na kontrolowanej eliminacji i ponownym wprowadzeniu produktu. Testy z krwi oznaczające przeciwciała IgG przeciw pokarmom nie służą do rozpoznawania nietolerancji, choć bywają sprzedawane właśnie w tym celu. Zanim wprowadzisz szeroką dietę eliminacyjną, upewnij się też, że wykluczono celiakię, bo badania w jej kierunku wykonuje się przy diecie zawierającej gluten, a nie po jego odstawieniu.

Narastanie do wieczora: pasaż i zaleganie

W tym wariancie problemem nie jest ilość gazu, tylko jego przechodzenie. Zalegające masy kałowe utrudniają pasaż, więc gaz gromadzi się przed przeszkodą. Dlatego leczenie samych wzdęć bez uregulowania wypróżnień daje efekt na kilka dni, a potem objaw wraca. Grupy preparatów i ich zastosowanie rozpisaliśmy przy lekach na zaparcia.

Drugą częścią tego obrazu jest ból brzucha związany z wypróżnieniem: nasila się przed nim, słabnie po nim, a rytm wypróżnień się zmienia. Taki zestaw objawów odpowiada zespołowi jelita drażliwego, rozpoznawanemu klinicznie po wykluczeniu chorób organicznych. Szczegóły zebraliśmy przy objawach jelita drażliwego.

Warunkiem uznania tego scenariusza za swój jest brak objawów z ostatniej grupy opisanej niżej. Czynnościowy charakter dolegliwości rozpoznaje się wtedy, gdy nie ma sygnałów przemawiających za chorobą organiczną, a nie dlatego, że badania nie zostały jeszcze zrobione.

Wzdęcie obecne już rano to inna kategoria

W tej grupie mieszczą się celiakia, przerost bakteryjny jelita cienkiego, niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki, mikroskopowe zapalenie jelita, niedoczynność tarczycy oraz następstwa przebytych operacji brzusznych. Osobno wymienia się przyczyny spoza przewodu pokarmowego: gromadzenie płynu w jamie brzusznej oraz zmiany w narządzie rodnym, w tym guzy jajnika, które przez miesiące bywają leczone jako nietolerancja pokarmowa.

Do pilnego, ale planowego kontaktu z lekarzem kwalifikuje się także obwód brzucha rosnący z tygodnia na tydzień, wzdęcie utrzymujące się stale od kilku tygodni oraz każde nowe wzdęcie, które pojawiło się po pięćdziesiątym roku życia bez uchwytnej zmiany w jedzeniu. Pełny przegląd przyczyn, badań i sytuacji granicznych zebraliśmy na stronie wzdęcia przyczyny.

Czego nie kupować w ciemno

Symetykon. Dostępny bez recepty w kapsułkach, tabletkach do rozgryzania i żucia oraz kroplach doustnych. Zmniejsza napięcie powierzchniowe pęcherzyków gazu, przez co ułatwia jego odejście. Nie wpływa na to, ile gazu powstaje, i nie leczy przyczyny fermentacji.

Leki rozkurczowe. Drotaweryna w tabletkach i butylobromek hioscyny w tabletkach oraz czopkach są w większości preparatów wydawane bez recepty. Zmniejszają skurcz mięśniówki gładkiej i związany z nim ból. Mebeweryna w mniejszej mocy jest dostępna bez recepty, a w postaciach o przedłużonym uwalnianiu wydaje się z przepisu lekarza.

Preparaty na receptę. Trimebutyna, alweryna w połączeniu z symetykonem oraz rifaksymina, stosowana w wybranych sytuacjach po ocenie lekarskiej, należą w większości preparatów do kategorii wydawanych z przepisu lekarza. To grupa, przy której konsultacja jest po prostu warunkiem dostępu.

Olejek z mięty pieprzowej w kapsułkach dojelitowych. Wydawany bez recepty. Ma działanie rozkurczowe, a otoczka dojelitowa opóźnia uwolnienie zawartości. U osób z refluksem bywa źle tolerowany, bo mięta rozluźnia dolny zwieracz przełyku.

Probiotyki i enzymy. W większości są suplementami diety, nie lekami, a ich działanie zależy od konkretnego szczepu, nie od samego słowa probiotyk. Preparaty z laktazą pomagają wyłącznie wtedy, gdy problemem faktycznie jest laktoza. Kupowanie ich na próbę przed ustaleniem przyczyny kończy się zwykle wydatkiem bez wniosku.

Praktyczne wnioski

• Zapisuj godziny, nie tylko produkty. Odstęp między posiłkiem a objawem jest najcenniejszą informacją w całym zapisie.
• Sprawdź najpierw sposób jedzenia. Tempo, gaz w napojach i guma do żucia kosztują tydzień testu i nic więcej.
• Zmieniaj jedną rzecz naraz. Równoległe eliminacje uniemożliwiają wyciągnięcie wniosku.
• Uporządkuj wypróżnienia, zanim ocenisz dietę. Przy zaleganiu stolca każda dieta wypada gorzej, niż wypadłaby naprawdę.
• Wzdęcie obecne rano zgłoś lekarzowi. Ten wariant nie należy do dietetycznych i wymaga badań.

Pytania, które dostajemy najczęściej

Autor, recenzja medyczna i źródła